A indefensión aprendida é un concepto desenvolvido inicialmente no ámbito da psicoloxía para explicar como persoas que experimentan de maneira reiterada situacións de dor, fracaso ou falta de control acaban interiorizando a crenza de que calquera intento de cambio é inútil. Mesmo cando as condicións obxectivas mudan e existen posibilidades reais de intervención, esta aprendizaxe da impotencia pode inhibir a acción, non por incapacidade material, senón por expectativas aprendidas de fracaso.
Este mecanismo non se limita ao plano individual, senón que pode trasladarse ao ámbito social. Comunidades enteiras poden asumir como naturais ou inamovibles determinadas relacións de poder, convertendo a impotencia nun elemento estrutural da vida colectiva. Nos movementos sociais, esta dinámica maniféstase cando persoas ou colectivos activistas, tras unha exposición continuada á represión ou á invisibilización, interiorizan a suposta imposibilidade de transformar as estruturas opresivas. Como consecuencia, vese erosionada a confianza individual e colectiva, debilítase a capacidade de acción conxunta e facilítase a aparición de dinámicas de parálise política mesmo en contextos nos que a acción segue sendo materialmente posible.
Un exemplo histórico real desta dinámica é o movemento Solidarity en Polonia durante a década de 1980. Fundado nos estaleiros de Gdańsk e liderado por Lech Wałęsa, logrou mobilizar arredor de 10 millóns de persoas entre traballadores, estudantes e sectores civís, converténdose nunha forza masiva de oposición ao réxime comunista. A imposición da lei marcial en 1981, coa detención de líderes e a ilegalización do movemento, non acabou coa súa acción; Solidarity continuou en clandestinidade e demostrou que a resiliencia non depende só da forza física, senón da capacidade de transformar a frustración e a represión en estratexias sostibles de acción colectiva. A súa experiencia destaca a importancia das estruturas autónomas, da comunicación horizontal e das micro accións continuadas, que manteñen viva a loita mesmo nos momentos de maior presión.
Para contrarrestar a indefensión aprendida, as experiencias de activismo contemporáneo apuntan a tres liñas fundamentais:
- Autorreforzo colectivo: implementar prácticas de autoavaliación e recoñecer as vitorias parciais como pasos cara á transformación social.
- Desemprazamento cognitivo: recontextualizar a represión ou o fracaso como confirmación da efectividade da acción; como di o principio zapatista: “Se nos reprimen, é porque estamos facendo algo que importa”.
- Infraestruturas de sostemento: crear redes de apoio emocional e material que permitan manter a acción colectiva mesmo baixo presión. Un exemplo concreto é a Burla Negra, unha iniciativa aberta de Pepa Loba que funciona como caixa de resistencia e solidariedade, proporcionando sostemento para que activistas poidan afrontar circunstancias adversas derivadas da súa acción.
A historia e a práctica amosan que superar a indefensión implica ver a resistencia como un proceso acumulativo e non lineal, onde cada acción —aínda que pequena ou invisible— contribúe aos cimentos dunha transformación radical.