by on with Non hai comentarios

Comprender en profundidade as dinámicas de poder que operan na actualidade implica coñecer como evolucionaron as formas de dominación dunhas culturas sobre outras. Neste artigo analízanse as orixes, as semellanzas e as diferenzas entre catro termos que permiten definir distintas formas de dominación, xa sexa territorial, política, económica e/ou cultural: imperio, imperialismo, colonialismo e neocolonialismo.

Imperio refírese a un «conxunto de Estados ou territorios sometidos a outro», xeralmente mediante a forza militar. Nas antigas civilizacións, os imperios combinaban a expansión militar con mecanismos destinados a estabilizar as zonas conquistadas, ofrecendo paz e prosperidade a cambio do sometemento e do pagamento de impostos.

O termo imperialismo ten a súa orixe no século XIX e utilizouse inicialmente en relación coas invasións napoleónicas, aínda que axiña se estendeu para describir o comportamento de calquera imperio. O concepto foi evolucionando e, na actualidade, enténdese como o control de territorios estranxeiros mediante a súa anexión directa ou a través de mecanismos de control político, económico ou cultural indirecto, sen que necesariamente implique a súa conquista, ocupación ou sometemento a un goberno estranxeiro permanente.

Colonialismo é o réxime político e económico no que un Estado ou Goberno controla e explota un territorio alleo ao seu. O termo fai referencia ao fenómeno desenvolvido desde finais do século XV ata principios do século XX polas potencias europeas. O colonialismo implica a conquista dun territorio alleo, xa que supón asumir o seu control, aínda que non necesariamente implica o establecemento de asentamentos nel. A diferenza do imperialismo, o colonialismo implica a soberanía e o goberno estranxeiro a longo prazo sobre o territorio sometido. Porén, cómpre sinalar que ambos os termos aparecen a miúdo como intercambiables na literatura, especialmente cando se fai referencia ao período comprendido entre a segunda metade do século XIX e a Segunda Guerra Mundial. Durante esta etapa, o desenvolvemento do capitalismo industrial e o auxe dos nacionalismos contribuíron á expansión colonial das potencias europeas, que se repartiron todo o continente africano e gran parte de Asia e Oceanía.

Ao longo dos séculos, as motivacións dos colonizadores, presentadas inicialmente como pretendidamente «civilizadoras», evolucionaron, especialmente no caso de África, cara á explotación e dominación dos recursos das colonias. Ademais, este fenómeno expandiuse e xustificouse mediante ideas racistas que sostiñan que as potencias colonizadoras pertencían a unha especie superior á das potencias colonizadas. Estas ideas reforzáronse mediante lexislacións que impedían ás persoas orixinarias dos territorios colonizados acceder a dereitos ou adquirir o estatus de cidadanía en igualdade de condicións que os colonizadores. Outras ideas utilizadas para xustificar a dominación foron a necesidade de dar saída ao excedente de poboación e capital europeos, o desexo de poder e a superioridade económica, tecnolóxica e armamentística.

Na actualidade aínda existen 17 territorios incluídos na lista de territorios non autónomos pendentes de descolonización da ONU. A listaxe está vinculada ao Comité Especial de Descolonización, creado en 1961 co obxectivo de «monitorizar e impulsar o proceso de descolonización dos territorios non autónomos baixo administración de potencias coloniais co propósito de poñer fin ao colonialismo». Entre eles atópase o Sáhara Occidental, abandonado polo Estado español en 1976, cuxa descolonización continúa pendente. O Reino Unido é o Estado que administra un maior número de territorios non autónomos, con 10 dos 17.

O neocolonialismo fai referencia ao fenómeno de dominación indirecta que sofren as antigas colonias europeas por parte das súas antigas potencias colonizadoras despois de alcanzar a independencia. O termo xurdiu nos anos sesenta para denunciar a dependencia económica dos novos Estados independentes, que debían competir nun mundo dominado polas antigas potencias coloniais. Ademais, como denuncia W. Alade Fawole no seu libro The Illusion of the Post-Colonial State: Governance and Security Challenges in Africa, estas potencias introduciron estruturas económicas, políticas e culturais que favoreceron a continuidade da súa influencia e do seu acceso á toma de decisións nas súas antigas colonias.

A diferenza do colonialismo, baseado nun control directo e, en moitos casos, militar, o neocolonialismo presupón a soberanía formal do territorio dominado e emprega mecanismos económicos, financeiros e culturais para manter a dependencia. Entre eles atópanse a débeda externa, o dominio do dólar nas relacións económicas internacionais, o investimento estranxeiro non regulado, a explotación e o comercio dos recursos naturais e o intercambio comercial desigual. As elites locais poden actuar como intermediarias e facilitar esta penetración neocolonial, abrindo as portas aos intereses estranxeiros. Neste contexto, a explotación económica e a influencia cultural substitúen a ocupación militar como instrumentos de dominación.

Por tanto, o imperialismo pode considerarse un termo paraugas que engloba o colonialismo e o neocolonialismo como distintas formas de dominación. Aínda que algúns autores reservan o termo imperialismo para a ideoloxía que xustifica a expansión do poder dun Estado sobre outros, mentres que o colonialismo sería a posta en práctica desa ideoloxía.

Comprender estas diferenzas é fundamental para analizar criticamente as relacións internacionais contemporáneas. Mentres que o colonialismo implica unha relación directa entre colonizador e colonizado, o neocolonialismo opera mediante mecanismos económicos e financeiros que poden perpetuar a dependencia dos países do Sur Global. Este concepto, popularizado tras a descolonización, permite explicar como as antigas potencias coloniais e os novos centros de poder manteñen a súa hexemonía sen necesidade de exercer unha administración directa. O neocolonialismo supón a continuidade de determinadas formas de explotación imperialista baixo novas formas e constitúe unha ferramenta clave para comprender as desigualdades persistentes no sistema mundial.

Fontes: