A canción chilena que xurdiu antes do golpe de estado de Pinochet en 1973 e se espallou desde a Batalla de Seattle ata a Primavera Árabe
En xuño de 1973, en Chile, a situación política era insostíbel. Marchas, cacerolazos e paros anticipaban un desenlace dramático. Nese contexto, o compositor Sergio Ortega reuniuse coa banda Quilapayún para cumprir un encargo do Comité Central do Partido Comunista: crear cancións que apoiaran o goberno da Unidade Popular de Salvador Allende. Entre un curanto no xardín e acordes de Brahms, xurdiu “El pueblo unido jamás será vencido”, unha marcha cuxo estribillo percusivo se converteu nun berro colectivo.
A autoría da peza é compartida. A música compúxoa Sergio Ortega Alvarado, pianista e compositor do Conservatorio Nacional, autor tamén do himno “Venceremos”. O texto elaborouse en colaboración con Quilapayún, formación folclórica simpatizante de Allende. Ortega relatou que a idea xurdiu ao escoitar un mozo gritar a frase na rúa, consigna atribuída ao líder colombiano Jorge Eliécer Gaitán e adoptada polas xuventudes comunistas do Cono Sur. A primeira interpretación pública foi o 12 de xuño de 1973, nunha marcha de mulleres allendistas fronte ao palacio de La Moneda.
O 11 de setembro de 1973, durante os bombardeos en Santiago, a canción adquiriu un significado tráxico. Radio Magallanes, emisora do Partido Comunista, emitiu por derradeira vez o discurso de despedida de Allende e soaron os acordes de “El pueblo unido…”. O golpe militar de Augusto Pinochet iniciou unha ditadura de 17 anos. Os membros de Quilapayún e Inti‑Illimani tiveron que exiliarse en Francia e Italia, convertendo a súa música en voz da resistencia.
Desde Europa, a canción espallouse rapidamente. En 1974 circulou polo X Festival Mundial de Mocidades Democráticas en Berlín Oriental e adaptouse en Portugal tras a Revolución dos Caraveis como “Portugal Ressuscitado”. O pianista estadounidense Frederic Rzewski compuxo en 1975 “The People United Will Never Be Defeated!”, 36 variacións para piano integradas no canon da música contemporánea.
O himno atravesou fronteiras e ideoloxías: foi cantado en manifestacións de apoio aos dereitos humanos e á diversidade. Durante as mobilizacións do movemento LGTB en América Latina e o 15M en España (2011), así como nas protestas do movemento antiglobalización (Seattle 1999), a súa consigna serviu como símbolo de unidade fronte ás inxustizas sociais e políticas. Durante os protestos latinoamericanos de 2019‑2020, en países como Chile, Honduras e Bolivia, a frase volveu soar como símbolo de resistencia colectiva.
Eduardo Carrasco, fundador de Quilapayún, resumiu: “É unha canción que se transformou nun himno mundial porque a xente busca o que ten en común e afirma iso con forza“.