O Imperialismo. Factores políticos
with Non hai comentarios

O imperialismo non se explica só pola busca de mercados. A competición entre potencias, o prestixio nacional e o control de rutas e recursos configuraron un sistema global de dominación cuxas lóxicas persisten hoxe baixo formas renovadas.

Entre 1884 e 1914, as potencias europeas repartíronse arredor dunha cuarta parte da superficie planetaria. A rivalidade xeopolítica entre potencias actuou como un dos motores centrais dese proceso que provocou o reparto, expolio e explotación de África e Asia nun proceso que combinou intereses económicos, rivalidade xeopolítica e unha xustificación ideolóxica baseada no darwinismo social. Os fitos dese período configuraron un mapa mundial cuxas fronteiras artificiais e dependencias aínda persisten na actualidade.

Estes mecanismos cristalizaron nun marco institucional coñecido. A Conferencia de Berlín (1884-1885), convocada polo chanceler alemán Otto von Bismarck, estableceu as regras para o recoñecemento internacional de posesións en África: para reclamar soberanía, era preciso demostrar ocupación efectiva e notificalo ás demais potencias. Ningún representante africano participou nas negociacións. O reparto non se pechou en Berlín, pero a conferencia fixou a denominada “Carreira por África”.

En África en 1885 creouse o Estado Libre do Congo que foi brutalmente explotado por Bélxica para extraer caucho e marfil, e cuxas estimacións de mortos oscilan entre un millón e quince millóns, por violencia, fame e enfermidades. En 1898 a rivalidade franco-británica cristalizou no incidente de Fachoda cuxo choque no alto Nilo estivo a piques de desencadear unha guerra aberta, pero resolveuse coa retirada francesa e a consolidación do dominio británico. En 1899 iniciou a Guerra dos Bóers, que duraría ata 1902 e que enfrontou ao Imperio Británico cos colonos de orixe holandesa polo control do ouro e os diamantes surafricanos.

En Asia, as Guerras do Opio (1839-1860) forzaron a China a abrir portos e ceder Hong Kong mediante os chamados “Tratados Desiguais”. A Revolución dos Cipaios (1857-1858), que provocou un levantamento armado contra o dominio da Compañía Británica das Indias, levou á Coroa británica a asumir o control directo da India. O Levantamento dos Boxers (1899-1901), un movemento popular fortemente xenófobo e antiimperialista, no norte de China foi esmagado por unha coalición de oito potencias.

Existen tres mecanismos relacionados directamente co proceso imperialista: a procura de prestixio mediante expansión territorial, a presión orzamentaria derivada da guerra entre estados e a consolidación de grupos de interese con vocación imperial permanente (é dicir, exércitos e armadas, principalmente).

Un primeiro mecanismo foi a procura de prestixio relativo mediante a expansión territorial. Nun sistema internacional de suma cero, a adquisición de colonias sinalaba status e capacidade de poder. Como a ocupación de territorios en Europa resultaba custosa fronte a rivais con tecnoloxía militar comparable, as potencias dirixiron a súa expansión cara a espazos onde a asimetría de forza era favorable. Este efecto demostración alimentou unha carreira por acumular dominios antes de que o fixeran os competidores.

A isto sumouse unha presión orzamentaria derivada da guerra entre estados. Os conflitos armados xeraban déficits elevados, e os gobernos buscaron nas colonias fontes de ingresos fiscais mediante aranceis e comercio. Aínda que non todos os proxectos coloniais resultaron rendibles, a crenza xeneralizada no seu potencial lucrativo bastaba para xustificar a expansión . A competencia política e militar traducíase así en apetito fiscal sobre territorios alleos.

O terceiro factor foi a consolidación de grupos de interese con vocación imperial permanente. Exércitos e, sobre todo, armadas desenvolveron axendas propias: necesitaban un propósito en tempo de paz que lexitimase o acceso aos recursos que o Estado lles asignaba. A expansión colonial, que requiría superioridade militar, converteuse no seu campo natural de relevancia .

No plano teórico, Lenin sistematizou en 1917 a conexión entre monopolio e política imperialista. O capital financeiro, fusionado co industrial, exportaba capitais cara á periferia para controlar procesos produtivos e extraer rendas. O monopolio implicaba un poder de carácter ditatorial que necesitaba a forza para garantir a expropiación rentista. A forma política cambiaría co tempo, mais a lóxica de control monopólico persistiu.

Na actualidade, o imperialismo xa non require ocupación territorial para operar. Hoxe o capital precisa espazos económicos máis que territorios: normas comerciais, mecanismos financeiros e dereito de negocios por riba do dereito dos pobos. Estados Unidos exerce un papel específico mediante a hexemonía política e militar, mentres que a Unión Europea e o Xapón manteñen funcións imperialistas complementarias. Ademais outros teóricos engaden que a financeirización realmente profundou a dependencia: os países periféricos someten as súas economías ás normas de rendibilidade do sistema financeiro para acceder a crédito.

O imperialismo é unha forma de poder político que se exerce por medios económicos, sociais militares, culturais e institucionais. A competición entre potencias, o prestixio nacional e o control de espazos estratéxicos seguen a operar, aínda que as ferramentas mudasen do canón ao contrato financeiro e da administración colonial ao condicionamento macroeconómico.


Fontes